چنان توقعى نيز بجا بود كه در همه اشياء ممكن باشد ، و نيز بجا بود كه از هر چيزى كه خاصيتى دارد ضد آن خاصيت را توقع كرد ، و هر ضدى كار ضد خود كند و اثر آن را ببخشد ، معلوم است كه نمىبخشد . نكته اساسى دوم كه بيان قبلى ما روشنش ساخت اين است كه قرآن همانطور كه طريقه حس و تجربه را تخطئه كرده طريقه تذكر را نيز - كه سلوك علمى فكرى را باطل مىداند و منطق فطرت را كنار مىزند - باطل كرده است ، كه در همين جلد بيان مفصل آن گذشت . نكته سومى كه روشن شد اين است كه قرآن به مردم اجازه آن را نمىدهد كه بدون رعايت دائمى تقوا و ترس از خداى سبحان به تفكر بپردازند ، و اين كار را خطرناك و بى فائده مىداند كه در سابق راجع به اين مطلب نيز تا حدى بحث كرديم ، و به همين جهت است كه مىبينى قرآن در ضمن تعليم شرايع دين هر حكمى را كه بيان مىكند ، همراه آن حكم ، سخن از فضائل اخلاق و خصال حميده به ميان مىآورد ، تا با تذكر آن ، غريزه تقواى بشر بيدار گشته ، بر فهم حكم خدا و هضم آن قوى شود ، و شما خواننده عزيز مىتوانى اين معنا را در امثال آيات زير مطالعه كنى : « وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِه مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ ، ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » « 1 » « وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ، وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّه ، فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ » « 2 » « وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ ، وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ وَاللَّه يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ » « 3 » . * ( « مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّه مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً » ) * مرحوم طبرسى در تفسير خود مجمع البيان گفته است كلمه : « أجل » ( با فتحه همزه

--> ( 1 ) و چون زنان را طلاق داديد و مدت عده آنها سر آمد ، در صورتى كه خواستند با رضايت خود و بطور پسنديده با همسران جديد ازدواج كنند شما مانعشان مشويد ، اين خود اندرزى است كه هر كس از شما به خدا و روز جزا ايمان دارد از آن پند مىگيرد و با شما هستم كه اين ، در پاكيزگى و طهارت شما مؤثرتر است ، و خدا مىداند و شما نمىدانيد . « سوره بقره ، آيه 232 » . ( 2 ) با كافران قتال كنيد تا ديگر فتنه اى نماند ، و دين تنها براى خدا باشد ، حال اگر از فتنه انگيزى دست بر داشتند شما نيز از قتال دست باز داريد ، مگر با خصوص ستمگران . « سوره بقره ، آيه 193 » . ( 3 ) نماز را بپاى دار چون كه نماز از فحشاء و منكر باز مىدارد ، و محققا ياد خدا مؤثرتر است و خدا مىداند كه چه مىكنيد . « سوره عنكبوت ، آيه 45 » .